Η υπογονιμότητα δεν οφείλεται πάντοτε σε ένα συγκεκριμένο πρόβλημα. Μπορεί να σχετίζεται με παράγοντες που αφορούν τη γυναίκα, τον άνδρα ή και τους δύο συντρόφους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, παρά τον ενδεδειγμένο έλεγχο, δεν εντοπίζεται σαφές αίτιο.
Συχνά συνυπάρχουν περισσότεροι από ένας παράγοντες. Για αυτό η υπογονιμότητα δεν πρέπει να θεωρείται αποκλειστικά «γυναικείο» ή «ανδρικό» πρόβλημα.
Αίτια υπογονιμότητας στη γυναίκα
Ηλικία
Η ηλικία είναι ο σημαντικότερος παράγοντας που επηρεάζει τη γυναικεία γονιμότητα.
Με την αύξηση της ηλικίας μειώνεται σταδιακά ο αριθμός των διαθέσιμων ωαρίων, ενώ αυξάνεται η πιθανότητα χρωμοσωμικών ανωμαλιών στα ωάρια και στα έμβρυα. Η μείωση της γονιμότητας γίνεται συνήθως πιο αισθητή μετά τα 35 έτη και εντονότερη μετά τα 40.
Η πορεία, ωστόσο, δεν είναι ίδια για όλες τις γυναίκες και πρέπει να αξιολογείται μαζί με το ατομικό και αναπαραγωγικό ιστορικό.
Διαταραχές της ωορρηξίας
Όταν η ωορρηξία δεν πραγματοποιείται τακτικά, μειώνονται οι ευκαιρίες φυσικής σύλληψης.
Συχνές αιτίες είναι:
- το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών,
- οι διαταραχές του θυρεοειδούς,
- η αυξημένη προλακτίνη,
- το σημαντικά χαμηλό ή αυξημένο σωματικό βάρος,
- η υπερβολικά έντονη άσκηση,
- διαταραχές του υποθαλάμου ή της υπόφυσης,
- η πρώιμη ωοθηκική ανεπάρκεια.
Οι γυναίκες με διαταραχές της ωορρηξίας μπορεί να έχουν αραιές, ακανόνιστες ή απούσες περιόδους.
Παθήσεις των σαλπίγγων
Απόφραξη ή βλάβη των σαλπίγγων μπορεί να δυσκολεύει ή να εμποδίζει τη φυσική συνάντηση του ωαρίου με το σπερματοζωάριο.
Πιθανές αιτίες είναι:
- προηγούμενες λοιμώξεις ή φλεγμονές της πυέλου,
- ενδομητρίωση,
- συμφύσεις,
- προηγούμενες επεμβάσεις στην κοιλιά ή στην πύελο.
Ιστορικό εξωμήτριας κύησης μπορεί επίσης να συνδέεται με προϋπάρχουσα βλάβη της σάλπιγγας.
Ενδομητρίωση
Η ενδομητρίωση μπορεί να επηρεάσει τη γονιμότητα προκαλώντας φλεγμονή, συμφύσεις, αλλοίωση της ανατομίας της πυέλου ή ενδομητριώματα στις ωοθήκες.
Η επίδρασή της δεν είναι ίδια σε όλες τις γυναίκες. Εξαρτάται από την έκταση της νόσου, την ηλικία, την κατάσταση των σαλπίγγων, το ωοθηκικό απόθεμα και την παρουσία άλλων παραγόντων υπογονιμότητας.
Πολλές γυναίκες με ενδομητρίωση μπορούν να συλλάβουν φυσικά, ενώ άλλες μπορεί να χρειαστούν εξειδικευμένη αντιμετώπιση.
Παθήσεις της μήτρας
Ορισμένες αλλοιώσεις της μήτρας ή της ενδομητρικής κοιλότητας μπορεί να επηρεάσουν τη σύλληψη ή την εμφύτευση, όπως:
- υποβλεννογόνια ινομυώματα ή ινομυώματα που παραμορφώνουν την ενδομητρική κοιλότητα,
- ενδομήτριοι πολύποδες,
- ενδομητρικές συμφύσεις,
- ορισμένες συγγενείς ανωμαλίες της μήτρας,
- σε ορισμένες περιπτώσεις, η αδενομύωση.
Δεν επηρεάζουν όλα τα ινομυώματα ή οι πολύποδες τη γονιμότητα. Η σημασία κάθε ευρήματος εξαρτάται κυρίως από τη θέση και το μέγεθός του.
Αίτια υπογονιμότητας στον άνδρα
Διαταραχές του σπέρματος
Η ανδρική υπογονιμότητα μπορεί να σχετίζεται με:
- μειωμένο αριθμό σπερματοζωαρίων,
- μειωμένη κινητικότητα,
- διαταραχές της μορφολογίας,
- πλήρη απουσία σπερματοζωαρίων από το εκσπερμάτισμα, δηλαδή αζωοσπερμία.
Οι διαταραχές αυτές μπορεί να εμφανίζονται μεμονωμένα ή σε συνδυασμό. Ένα μεμονωμένο παθολογικό εύρημα δεν αρκεί από μόνο του για να αποδείξει ή να αποκλείσει τη γονιμότητα.
Παθήσεις των όρχεων και των σπερματικών οδών
Η παραγωγή ή η μεταφορά των σπερματοζωαρίων μπορεί να επηρεαστεί από:
- κιρσοκήλη,
- ιστορικό κρυψορχίας,
- λοιμώξεις ή φλεγμονές,
- τραυματισμό ή συστροφή του όρχεως,
- απόφραξη των σπερματικών οδών,
- προηγούμενες επεμβάσεις,
- χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία.
Η κιρσοκήλη είναι συχνό εύρημα, αλλά δεν προκαλεί υπογονιμότητα σε όλους τους άνδρες.
Ορμονικοί και γενετικοί παράγοντες
Ορμονικές διαταραχές μπορεί να επηρεάσουν την παραγωγή σπερματοζωαρίων.
Σε σοβαρή ολιγοσπερμία ή αζωοσπερμία μπορεί επίσης να υπάρχουν γενετικοί παράγοντες, όπως χρωμοσωμικές ανωμαλίες ή μικροελλείψεις στο χρωμόσωμα Υ.
Διαταραχές της στύσης ή της εκσπερμάτισης
Η στυτική δυσλειτουργία ή η αδυναμία εκσπερμάτισης μέσα στον κόλπο μπορεί να εμποδίσουν τη φυσική σύλληψη.
Η παλίνδρομη εκσπερμάτιση ή η απουσία εκσπερμάτισης μπορεί να σχετίζονται με νευρολογικές παθήσεις, σακχαρώδη διαβήτη, προηγούμενες επεμβάσεις ή ορισμένα φάρμακα.
Η αζωοσπερμία δεν είναι διαταραχή εκσπερμάτισης, αλλά απουσία σπερματοζωαρίων από το εκσπερμάτισμα.
Φάρμακα και αναβολικά στεροειδή
Η εξωγενής τεστοστερόνη και τα αναβολικά στεροειδή μπορούν να καταστείλουν σημαντικά ή ακόμη και να διακόψουν προσωρινά την παραγωγή σπερματοζωαρίων.
Επίδραση μπορεί επίσης να έχουν ορισμένα χημειοθεραπευτικά φάρμακα και συγκεκριμένες τοξικές ή επαγγελματικές εκθέσεις.
Ηλικία του άνδρα
Η επίδραση της ηλικίας στον άνδρα είναι συνήθως πιο σταδιακή και λιγότερο έντονη από ό,τι στη γυναίκα.
Με την αύξηση της πατρικής ηλικίας μπορεί να παρατηρηθούν μεταβολές σε ορισμένες παραμέτρους και στο γενετικό υλικό των σπερματοζωαρίων. Δεν υπάρχει, όμως, συγκεκριμένο ηλικιακό όριο μετά το οποίο η ανδρική γονιμότητα μειώνεται απότομα.
Παράγοντες του τρόπου ζωής
Παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με μειωμένη γονιμότητα περιλαμβάνουν:
- το κάπνισμα,
- την υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ,
- την παχυσαρκία,
- το σημαντικά χαμηλό σωματικό βάρος,
- τη χρήση αναβολικών ή εξαρτησιογόνων ουσιών,
- την έκθεση σε ορισμένες τοξικές ουσίες.
Η παρουσία ενός από αυτούς τους παράγοντες δεν σημαίνει ότι ένα άτομο θα παρουσιάσει οπωσδήποτε υπογονιμότητα.
Το έντονο άγχος μπορεί να επηρεάσει την ψυχική υγεία, τη σεξουαλική λειτουργία και τη συχνότητα των επαφών. Δεν πρέπει, όμως, να παρουσιάζεται ως συχνή και αποδεδειγμένη μοναδική βιολογική αιτία υπογονιμότητας.
Τι σημαίνει ανεξήγητη υπογονιμότητα;
Σε ορισμένα ζευγάρια δεν εντοπίζεται σαφές αίτιο, παρότι έχει πραγματοποιηθεί ο ενδεδειγμένος βασικός έλεγχος της γυναίκας και του άνδρα. Η κατάσταση αυτή ονομάζεται ανεξήγητη υπογονιμότητα.
Ο όρος δεν σημαίνει ότι «δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα». Σημαίνει ότι οι διαθέσιμες εξετάσεις δεν έχουν αναδείξει έναν συγκεκριμένο παράγοντα που να εξηγεί επαρκώς τη δυσκολία σύλληψης.
Η πρόγνωση και η κατάλληλη αντιμετώπιση εξαρτώνται κυρίως από την ηλικία του ζευγαριού, τη διάρκεια της υπογονιμότητας και το αναπαραγωγικό ιστορικό του ζευγαριού.
Η υπογονιμότητα είναι συχνά πολυπαραγοντική
Η ανεύρεση ενός πιθανού παράγοντα δεν σημαίνει πάντοτε ότι έχει εντοπιστεί η μοναδική αιτία. Σε ένα ζευγάρι μπορεί να συνυπάρχουν περισσότεροι παράγοντες που επηρεάζουν συνολικά την πιθανότητα σύλληψης.
Η παρουσία ενός παράγοντα υπογονιμότητας δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι απαραίτητη η εξωσωματική γονιμοποίηση. Η κατάλληλη αντιμετώπιση εξαρτάται από την ηλικία, τη διάρκεια της προσπάθειας και τη συνολική εικόνα και των δύο συντρόφων.
Διαβάστε περισσότερα στην κεντρική σελίδα για την εξωσωματική γονιμοποίηση.
Σημείωση: Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την ιατρική συμβουλή.
Σεραφείμ Χ. Πούσιας M.D, M.Sc, Ph.D
Μαιευτήρας – Χειρουργός Γυναικολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Ειδικός Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής
