Η διέγερση των ωοθηκών αποτελεί ένα από τα βασικά στάδια της εξωσωματικής γονιμοποίησης και της κρυοσυντήρησης ωαρίων.
Σε έναν φυσικό εμμηνορρυσιακό κύκλο συνήθως ωριμάζει ένα ωάριο. Κατά τη διέγερση των ωοθηκών χρησιμοποιούνται ειδικά φάρμακα, ώστε να αναπτυχθούν ταυτόχρονα περισσότερα ωοθυλάκια και να μπορέσουν να συλλεχθούν περισσότερα ωάρια κατά την ωοληψία.
Η θεραπεία σχεδιάζεται εξατομικευμένα για κάθε γυναίκα, με στόχο την καλύτερη δυνατή ανταπόκριση με τη μεγαλύτερη δυνατή ασφάλεια.
Πότε χρησιμοποιείται η διέγερση των ωοθηκών;
Η διέγερση των ωοθηκών χρησιμοποιείται κυρίως:
- στο πλαίσιο εξωσωματικής γονιμοποίησης,
- για την κρυοσυντήρηση ωαρίων,
- για τη δημιουργία και κρυοσυντήρηση εμβρύων.
Μετά την ολοκλήρωση της διέγερσης ακολουθεί η ωοληψία. Τα ωάρια μπορούν στη συνέχεια να γονιμοποιηθούν στο εργαστήριο ή να κρυοσυντηρηθούν για μελλοντική χρήση.
Πώς επιλέγεται το κατάλληλο πρωτόκολλο;
Δεν υπάρχει ένα πρωτόκολλο που να είναι κατάλληλο για όλες τις γυναίκες.
Η επιλογή των φαρμάκων και της αρχικής δόσης βασίζεται σε παράγοντες όπως:
- η ηλικία,
- η αντιμυλλέριος ορμόνη, γνωστή ως AMH,
- ο αριθμός των μικρών ωοθυλακίων στον υπέρηχο,
- το ορμονικό προφίλ,
- ο δείκτης μάζας σώματος,
- η παρουσία πολυκυστικών ωοθηκών,
- το ιστορικό προηγούμενων θεραπειών,
- η αναμενόμενη ανταπόκριση των ωοθηκών.
Η δοσολογία μπορεί να προσαρμοστεί κατά τη διάρκεια της θεραπείας, ανάλογα με την εξέλιξη των ωοθυλακίων.
Ο στόχος δεν είναι απλώς να συλλεχθούν όσο το δυνατόν περισσότερα ωάρια. Στόχος είναι να επιτευχθεί η καλύτερη δυνατή ισορροπία μεταξύ αποτελεσματικότητας και ασφάλειας.
Ποια φάρμακα χρησιμοποιούνται στη διέγερση των ωοθηκών;
Τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται εξαρτώνται από το πρωτόκολλο και τις ανάγκες κάθε γυναίκας. Οι εμπορικές ονομασίες που αναφέρονται παρακάτω είναι μόνο ενδεικτικά παραδείγματα και δεν αποτελούν σύσταση συγκεκριμένου φαρμάκου.
Γοναδοτροπίνες
Οι γοναδοτροπίνες αποτελούν τα κύρια φάρμακα της διέγερσης. Περιέχουν:
- θυλακιοτρόπο ορμόνη, δηλαδή FSH, ή
- συνδυασμό FSH και ωχρινοτρόπου δράσης.
Χορηγούνται συνήθως με καθημερινές υποδόριες ενέσεις και βοηθούν στην ανάπτυξη των ωοθυλακίων.
Η επιλογή μεταξύ των διαφορετικών σκευασμάτων δεν γίνεται επειδή ένα φάρμακο είναι γενικά «καλύτερο» από ένα άλλο, αλλά ανάλογα με το ορμονικό προφίλ, την ωοθηκική εφεδρεία και το ιστορικό της γυναίκας.
Φάρμακα που αποτρέπουν την πρόωρη ωορρηξία
Κατά τη διάρκεια της διέγερσης μπορεί να προστεθεί ένα φάρμακο που αποτρέπει την πρόωρη αύξηση της LH και την ωορρηξία πριν από την προγραμματισμένη ωοληψία.
Συχνά χρησιμοποιούνται ανταγωνιστές της GnRH, όπως τα Orgalutran ή Cetrotide.
Σε άλλα πρωτόκολλα μπορεί να χρησιμοποιηθούν αγωνιστές της GnRH ή προγεστερόνη. Η επιλογή εξαρτάται από το συγκεκριμένο θεραπευτικό πλάνο.
Ένεση τελικής ωρίμανσης
Όταν τα ωοθυλάκια φτάσουν στο κατάλληλο στάδιο, χορηγείται η ένεση τελικής ωρίμανσης, γνωστή και ως trigger.
Ανάλογα με την περίπτωση μπορεί να χρησιμοποιηθεί:
- ανθρώπινη χοριακή γοναδοτροπίνη, hCG, όπως το Ovitrelle, ή
- αγωνιστής της GnRH, όπως η Arvekap, ή
- συνδυασμός φαρμάκων, όταν υπάρχει συγκεκριμένη ένδειξη.
Η ώρα χορήγησης της ένεσης είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή η ωοληψία προγραμματίζεται συγκεκριμένες ώρες αργότερα. Για τον λόγο αυτό οι οδηγίες της ιατρικής ομάδας πρέπει να ακολουθούνται με ακρίβεια.
Χρησιμοποιούνται και χάπια;
Σε ορισμένα εξατομικευμένα ή ηπιότερα πρωτόκολλα μπορεί να χρησιμοποιηθεί λετροζόλη, μόνη της ή σε συνδυασμό με ενέσιμα φάρμακα.
Η λετροζόλη μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί σε ειδικές περιπτώσεις διατήρησης της γονιμότητας, όπως σε γυναίκες με ορμονοευαίσθητο καρκίνο του μαστού, πάντοτε σε συνεργασία με τον θεράποντα ογκολόγο.
Σε άλλα πρωτόκολλα μπορεί να χρησιμοποιηθεί κιτρική κλομιφαίνη.
Τα φάρμακα αυτά δεν είναι απαραίτητα για κάθε γυναίκα και δεν πρέπει να λαμβάνονται χωρίς σαφή ιατρική ένδειξη και παρακολούθηση.
Πόσο διαρκεί η διέγερση;
Η διέγερση διαρκεί συνήθως περίπου 8–12 ημέρες. Η ακριβής διάρκεια μπορεί να είναι μικρότερη ή μεγαλύτερη, ανάλογα με την ανταπόκριση των ωοθηκών.
Οι ενέσεις γίνονται συνήθως καθημερινά και περίπου την ίδια ώρα. Οι περισσότερες γυναίκες μπορούν να τις κάνουν μόνες τους στο σπίτι, μετά από κατάλληλη εκπαίδευση.
Το ακριβές πρόγραμμα, η δοσολογία και η ώρα χορήγησης καθορίζονται αποκλειστικά από την ιατρική ομάδα.
Πώς παρακολουθείται η διέγερση;
Η πορεία της θεραπείας παρακολουθείται με:
- διακολπικά υπερηχογραφήματα,
- μέτρηση του αριθμού και του μεγέθους των ωοθυλακίων,
- αιματολογικό ορμονικό έλεγχο, όταν χρειάζεται.
Με βάση τα αποτελέσματα μπορεί να τροποποιηθεί η δοσολογία των φαρμάκων ή να καθοριστεί η κατάλληλη ημέρα για την ένεση τελικής ωρίμανσης και την ωοληψία.
Η συστηματική παρακολούθηση είναι απαραίτητη τόσο για την αποτελεσματικότητα όσο και για την ασφάλεια της θεραπείας.
Προκαλούν παρενέργειες τα φάρμακα;
Οι περισσότερες γυναίκες ολοκληρώνουν τη διέγερση χωρίς σοβαρά προβλήματα.
Συχνές και συνήθως ήπιες ενοχλήσεις είναι:
- φούσκωμα ή βάρος χαμηλά στην κοιλιά,
- ευαισθησία στο σημείο της ένεσης,
- κόπωση,
- πονοκέφαλος,
- ευαισθησία στους μαστούς,
- μεταβολές στη διάθεση.
Οι ενοχλήσεις μπορεί να γίνουν εντονότερες προς το τέλος της διέγερσης, καθώς αυξάνεται το μέγεθος των ωοθηκών.
Τα φάρμακα της εξωσωματικής προκαλούν καρκίνο;
Με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, δεν έχει τεκμηριωθεί ότι η συνήθης χρήση των φαρμάκων υπογονιμότητας αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού, του τραχήλου της μήτρας ή του ενδομητρίου.
Για τον λόγο αυτό λαμβάνεται πάντοτε αναλυτικό ατομικό και οικογενειακό ιστορικό. Σε γυναίκες με προηγούμενο καρκίνο, κληρονομική προδιάθεση ή ύποπτο εύρημα, το θεραπευτικό πλάνο αποφασίζεται εξατομικευμένα και, όταν χρειάζεται, σε συνεργασία με ογκολόγο ή ειδικό μαστού.
Τι είναι το σύνδρομο υπερδιέγερσης των ωοθηκών;
Το σύνδρομο υπερδιέγερσης των ωοθηκών, γνωστό ως OHSS, αποτελεί πιθανή, αλλά πλέον σπάνια, επιπλοκή της θεραπείας. Με τα σύγχρονα πρωτόκολλα και τη σωστή παρακολούθηση, ο κίνδυνος σοβαρής υπερδιέγερσης μπορεί να περιοριστεί σημαντικά.
Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος σε γυναίκες με:
- πολυκυστικές ωοθήκες,
- υψηλή AMH,
- μεγάλο αριθμό αναπτυσσόμενων ωοθυλακίων,
- έντονη ανταπόκριση στα φάρμακα.
Όταν διαπιστώνεται αυξημένος κίνδυνος, το πρωτόκολλο μπορεί να τροποποιηθεί. Μπορεί να επιλεγεί διαφορετική ένεση τελικής ωρίμανσης, προσαρμογή της δοσολογίας ή κρυοσυντήρηση όλων των εμβρύων και εμβρυομεταφορά σε επόμενο κύκλο.
Πότε πρέπει να επικοινωνήσω άμεσα με τον γιατρό;
Χρειάζεται άμεση επικοινωνία με την ιατρική ομάδα εάν εμφανιστούν:
- έντονος ή επιδεινούμενος κοιλιακός πόνος,
- σημαντικό πρήξιμο της κοιλιάς,
- επίμονη ναυτία ή έμετοι,
- δυσκολία στην αναπνοή,
- σημαντική μείωση της ποσότητας των ούρων,
- απότομη αύξηση του σωματικού βάρους,
- έντονη αδυναμία, ζάλη ή τάση λιποθυμίας.
Τα συμπτώματα αυτά δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι υπάρχει σοβαρή επιπλοκή, χρειάζονται όμως άμεση ιατρική αξιολόγηση.
Είναι οι ενέσεις δύσκολες ή επώδυνες;
Οι περισσότερες ενέσεις γίνονται υποδόρια με πολύ λεπτή βελόνα στην περιοχή της κοιλιάς.
Συνήθως προκαλούν μόνο μια μικρή και παροδική ενόχληση. Μετά την πρώτη επίδειξη, οι περισσότερες γυναίκες μπορούν να τις πραγματοποιούν μόνες τους ή με τη βοήθεια του συντρόφου τους.
Η ιατρική ομάδα παρέχει αναλυτικές οδηγίες για την προετοιμασία, τη φύλαξη και τη σωστή χορήγηση κάθε φαρμάκου.
Είναι ίδια η ανταπόκριση σε όλες τις γυναίκες;
Όχι. Η ανταπόκριση των ωοθηκών διαφέρει σημαντικά από γυναίκα σε γυναίκα.
Μικρότερος αριθμός ωαρίων δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να επιτευχθεί εγκυμοσύνη. Αντίστοιχα, ένας πολύ μεγάλος αριθμός ωοθυλακίων δεν εγγυάται καλύτερο αποτέλεσμα και μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο επιπλοκών.
Η ηλικία, η ποιότητα των ωαρίων, το σπέρμα, η εμβρυολογική εξέλιξη και πολλοί ακόμη παράγοντες επηρεάζουν το τελικό αποτέλεσμα.
Εξατομικευμένος σχεδιασμός της θεραπείας
Η σωστή διέγερση των ωοθηκών δεν βασίζεται σε ένα προκαθορισμένο σχήμα για όλες τις γυναίκες.
Πριν από την έναρξη αξιολογούνται το ιατρικό ιστορικό, η ηλικία, η ωοθηκική εφεδρεία και ο θεραπευτικός στόχος. Έτσι επιλέγεται το κατάλληλο πρωτόκολλο και περιορίζονται οι περιττές παρεμβάσεις και οι κίνδυνοι.
Σημείωση: Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την ιατρική συμβουλή.
Διαβάστε περισσότερα στην κεντρική σελίδα για την εξωσωματική γονιμοποίηση.
Σεραφείμ Χ. Πούσιας M.D, M.Sc, Ph.D
Μαιευτήρας – Χειρουργός Γυναικολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Ειδικός Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής
